Μια κουλτούρα θεματοφυλακής (stewardship), όπου οι εργαζόμενοι νιώθουν ότι τους εμπιστεύονται και τους εκτιμούν πραγματικά, κινητοποιεί τους υπαλλήλους εκτός οικογένειας να υπερασπιστούν την οικογενειακή επιχείρηση απέναντι σε απειλές για τη φήμη της.
Οι οικογενειακές επιχειρήσεις συχνά απολαμβάνουν ισχυρή φήμη, χτισμένη πάνω στην εμπιστοσύνη, τις μακροχρόνιες σχέσεις και ένα όνομα που έχει ειδικό βάρος στην κοινότητα. Όμως, αυτό ακριβώς το οικογενειακό όνομα μπορεί να τις καταστήσει ιδιαίτερα ευάλωτες όταν κάτι πάει στραβά. Μια κακή κριτική, η δημόσια κατακραυγή ή μια κρίση μπορούν να πλήξουν τόσο την επιχείρηση όσο και την κληρονομιά της οικογένειας. Τα μέλη της οικογένειας συνήθως υπερασπίζονται την εταιρεία ενστικτωδώς. Ωστόσο, στις περισσότερες οικογενειακές επιχειρήσεις, περίπου το 80% των εργαζομένων δεν ανήκουν στην οικογένεια. Αυτό σημαίνει ότι η οικογένεια δεν μπορεί να είναι η μόνη που θα υπερασπίζεται το καλό όνομα της εταιρείας.
Οι ερευνητές Sarah Burrows, Craig Crossley, Catherine Faherty και Jim Combs έθεσαν προς αυτήν την κατεύθυνση το ερώτημα: Μπορούν οι εργαζόμενοι εκτός οικογένειας να εμπνευστούν ώστε να υπερασπιστούν τη φήμη της οικογενειακής επιχείρησης το ίδιο σθεναρά με τα μέλη της, ειδικά κατά τη διάρκεια μιας κρίσης;
Ως υπόθεση ξεκίνησαν με την πεποίθηση ότι οι εργαζόμενοι που δεν σχετίζονται με την οικογένεια θα υπερασπίζονταν την επιχείρηση λιγότερο από τους συγγενείς. Όχι επειδή δεν νοιάζονται, αλλά επειδή δεν τους «ανήκει» με τον ίδιο τρόπο. Υπέθεσαν παράλληλα ότι κάτι θα μπορούσε να γεφυρώσει αυτό το χάσμα: μια ισχυρή κουλτούρα θεματοφυλακής (stewardship culture) σε ένα εργασιακό περιβάλλον όπου η ηγεσία εμπλέκει τους εργαζομένους στις αποφάσεις, επιβραβεύει τη δικαιοσύνη και την ομαδικότητα, και εστιάζει σε ό,τι παρακινεί πραγματικά τους ανθρώπους εκ των έσω. Σε αυτές τις επιχειρήσεις, οι εργαζόμενοι νιώθουν ότι χαίρουν εμπιστοσύνης και εκτίμησης μέσω ευκαιριών για εξέλιξη, ουσιαστικής εργασίας και αναγνώρισης. Πρακτικά, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ζητείται η γνώμη τους για σημαντικές αποφάσεις αντί απλώς να ενημερώνονται εκ των υστέρων, ότι έχουν αυτονομία στη δουλειά τους και ότι λαμβάνουν ειλικρινή έπαινο και αναγνώριση από τους προϊσταμένους τους.
Τι σημαίνει όμως ο όρος Θεματοφυλακή (Stewardship) στο πλαίσιο των οικογενειακών επιχειρήσεων;
Στο ευρύτερο επιχειρηματικό περιβάλλον, η θεματοφυλακή αφορά την υπεύθυνη, ηθική και μακροπρόθεσμη διαχείριση των πόρων –οικονομικών, ανθρώπινων, περιβαλλοντικών και φήμης– μιας επιχείρησης. Υπερβαίνει τη μονόπλευρη προσήλωση στη μεγιστοποίηση του κέρδους, εστιάζοντας στη βιώσιμη δημιουργία αξίας για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη (stakeholders): εργαζομένους, πελάτες, κοινότητα.
Ωστόσο, στο εξειδικευμένο πλαίσιο των οικογενειακών επιχειρήσεων, η έννοια της θεματοφυλακής αποκτά μια βαθύτερη, διαγενεακή διάσταση. Αναφέρεται στη φιλοσοφία διοίκησης όπου οι επικεφαλής λειτουργούν ως θεματοφύλακες (custodians, caretakers) της κληρονομιάς, και όχι απλώς ως ιδιοκτήτες. Προτεραιότητα γίνεται η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα, η διατήρηση της οικογενειακής συνοχής και η ανάπτυξη των επόμενων ηγετών, ισορροπώντας την παράδοση με την καινοτομία, με απώτερο σκοπό η επιχείρηση να παραδοθεί ισχυρότερη στις επόμενες γενιές.
Η μελέτη
Οι ερευνητές μελέτησαν 49 οικογενειακές επιχειρήσεις στην Ιρλανδία το καλοκαίρι του 2020, μια χρονιά όπου πολλές επιχειρήσεις βρέθηκαν στο επίκεντρο συζητήσεων λόγω της πανδημίας COVID-19. Οι απαραίτητες πληροφορίες δόθηκαν από δύο ομάδες σε κάθε επιχείρηση: εργαζομένους-μέλη της οικογένειας και εργαζομένους εκτός οικογένειας. Οι ερωτήσεις εστίασαν αρχικά στο αίσθημα προσωπικής σύνδεσης με την επιχείρηση (psychological ownership), δηλαδή αν θεωρούν την εταιρεία «δική τους» ή «δική τους (των ιδιοκτητών)». Αυτή η έννοια είναι ιδιαίτερα σημαντική στις οικογενειακές επιχειρήσεις, όπου άτομα με και χωρίς νομικούς δεσμούς ιδιοκτησίας εργάζονται δίπλα-δίπλα.
Οι ερευνητές εστίασαν επίσης στην εργασιακή κουλτούρα θέτοντας ερωτήσεις όπως: Οι μάνατζερ ακούνε; Μοιράζονται πληροφορίες; Οι άνθρωποι λειτουργούν ως ομάδα; Αυτές οι ερωτήσεις βοήθησαν στην αξιολόγηση του κλίματος θεματοφυλακής σε κάθε επιχείρηση.
Τέλος, μίλησαν με τις και τους Διευθύνοντες Συμβούλους των επιχειρήσεων. Τους ζήτησαν να αξιολογήσουν πόσο συχνά αυτοί οι ίδιοι εργαζόμενοι υπερασπίζονταν στην πράξη τη φήμη της εταιρείας. Για παράδειγμα: «Αυτό το άτομο σταματά τους άλλους από το να μιλούν άσχημα για την επιχείρηση». Τέτοιες συμπεριφορές έγιναν πιο εμφανείς κατά τη διάρκεια της COVID-19, όταν οι φήμες πολλών οικογενειακών επιχειρήσεων δέχθηκαν άδικες επιθέσεις.
Τα αποτελέσματα
Η έρευνα έδειξε ότι οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να υπερασπιστούν κάτι που νιώθουν ότι τους ανήκει, είτε υλικά είτε ψυχολογικά. Χωρίς νομικούς ή συγγενικούς δεσμούς, οι υπάλληλοι εκτός οικογένειας νιώθουν συνήθως μικρότερη ψυχολογική ιδιοκτησία και είναι λιγότερο πιθανό να υπερασπιστούν τη φήμη της εταιρείας.
Όμως, ένα ισχυρό κλίμα θεματοφυλακής αλλάζει τα πάντα. Σε οικογενειακές επιχειρήσεις με ηγεσία που ενδυναμώνει και συμπεριλαμβάνει το προσωπικό δημιουργώντας κουλτούρα θεματοφυλακής, οι μη συγγενείς εργαζόμενοι ένιωθαν εξίσου μεγάλο αίσθημα ιδιοκτησίας με τα μέλη της οικογένειας, και υπερασπίζονταν την εταιρεία με το ίδιο σθένος. Όταν η φήμη της εταιρείας απειλήθηκε, δεν έκαναν πίσω: συσπειρώθηκαν για να την προστατεύσουν. Αυτό που εξέπληξε τους ερευνητές ήταν το πόσο ολοκληρωτική ήταν αυτή η μεταμόρφωση. Στις επιχειρήσεις με ισχυρή κουλτούρα θεματοφυλακής, το τυπικό χάσμα στην υπερασπιστική συμπεριφορά μεταξύ μελών της οικογένειας και εργαζομένων εκτός οικογένειας απλώς εξαφανίστηκε.
Ακόμη και οι μη συγγενείς υπάλληλοι σε αυτές τις επιχειρήσεις μιλούσαν με ειλικρινή περηφάνια. Ένας ανέφερε: «Νιώθω ότι μου έχει δοθεί η αυτονομία να συνεισφέρω και να βοηθήσω στη διαμόρφωση της επιχείρησης και τη ζωή των εργαζομένων σε αυτήν. Αγαπώ τη δουλειά μου και αγαπώ που έχω την ευκαιρία να εργάζομαι σε μια επιχείρηση που νοιάζεται για τους υπαλλήλους της». Μια άλλη πρόσθεσε: «Η επιχείρηση στην οποία εργάζομαι κάνει κάθε υπάλληλο να νιώθει μέρος της ομάδας, της οικογένειας, δείχνοντας ότι η γνώμη και η δουλειά όλων μετράνε για να γίνει η εταιρεία μας η καλύτερη δυνατή».
Αντίθετα, οι εργαζόμενοι σε επιχειρήσεις με ασθενή κουλτούρα θεματοφυλακής ένιωθαν διαφορετικά. Ένας είπε: «Οι υπάλληλοι γενικά βλέπουν τους τέσσερις διευθυντές ως τους ιδιοκτήτες της επιχείρησης και όλους τους υπόλοιπους απλώς ως υπαλλήλους». Άλλοι ανέφεραν ότι ένιωθαν «υποτιμημένοι για την επιπλέον προσπάθειά τους» ή ότι «η επιχείρηση δεν ανταποκρίθηκε πλήρως στις αξίες του σεβασμού και της ακεραιότητας κατά τη διάρκεια της πανδημίας».
Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια της COVID-19, στην οποία εστίασε η έρευνα, οι εργαζόμενοι βρέθηκαν συχνά στην πρώτη γραμμή, έχοντας να υπερασπιστούν την επιχείρηση και τις επιλογές της απέναντι στους πελάτες. «Όταν επιστρέψαμε αρχικά, οι πελάτες ήταν ευγνώμονες και χαρούμενοι που μας έβλεπαν», είπε ένας. «Όσο περνούσε ο καιρός, η στάση πολλών πελατών έγινε εχθρική [...] δεν μπορούσαν να καταλάβουν "γιατί δεν είμαστε ανοιχτά μέχρι αργά το βράδυ", "γιατί τα αγαπημένα τους γεύματα δεν είναι στο μενού", "γιατί είμαστε κλειστά τις Δευτέρες" και "γιατί δεν μπορούν να καθίσουν πάνω από 6 άτομα σε ένα τραπέζι". Πολλοί πελάτες έγιναν αρκετά επιθετικοί απέναντι στην επιχείρηση συζητώντας αυτά τα ζητήματα».
Μια ισχυρή κουλτούρα θεματοφυλακής βοήθησε τους εργαζομένους να αντέξουν τέτοιες δύσκολες στιγμές. «Το ηθικό στην επιχείρηση διατηρήθηκε σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα χάρη στις σταθερές οικογενειακές αξίες που ενέπνευσε η ανώτατη ηγεσία», ανέφερε μια υπάλληλος. «Το σταθερό μήνυμα [του ιδιοκτήτη] προς το προσωπικό είναι να έχουν τη σωστή ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, και να μην εργάζονται για πελάτες που δεν σέβονται το προσωπικό ή την επιχείρησή μας».
Χρήσιμα συμπεράσματα
Για να ενθαρρύνετε όλους τους υπαλλήλους να νιώσουν το αίσθημα ιδιοκτησίας που θα τους κινητοποιήσει να υπερασπιστούν τη φήμη της επιχείρησής σας, καλλιεργήστε ένα εργασιακό περιβάλλον ισχυρής συν-θεματοφυλακής, όπου νιώθουν σεβασμό, εμπιστοσύνη και συμμετοχή στην εξέλιξη της επιχείρησης. Αν θέλετε οι εργαζόμενοι που δεν ανήκουν στην οικογένεια να υπερασπιστούν το όνομα της οικογένειάς σας, αντιμετωπίστε τους ως συν-θεματοφύλακες (stewards) και όχι ως απλούς εργαζόμενους.
Οι άνθρωποι προστατεύουν αυτό στο οποίο νιώθουν ότι ανήκουν. Δεν χρειάζεται να δώσετε σε όλους μετοχές ή το όνομα της οικογένειας. Οι ιδιοκτήτες μπορούν να το χτίσουν αυτό μέσω των εξής πρακτικών:
Ζητώντας τη γνώμη των εργαζομένων για τις αποφάσεις και δείχνοντας ότι η γνώμη τους μετράει πραγματικά.
Μοιράζοντας πληροφορίες ανοιχτά, ώστε οι υπάλληλοι να κατανοούν τι συμβαίνει και γιατί. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περιόδους κρίσης.
Αναγνωρίζοντας και επιβραβεύοντας την καλή δουλειά σε πραγματικό χρόνο.
Επιτρέποντας στους εργαζομένους να χρησιμοποιούν την κρίση τους, αντί να κάνετε micromanagement.
Αποτελώντας το παράδειγμα για τις αξίες της οικογένειας και αντιμετωπίζοντας τους ανθρώπους σύμφωνα με αυτές.
Όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι τους εμπιστεύονται και τους εκτιμούν, αρχίζουν φυσικά να λένε: «Αυτή είναι και δική μου επιχείρηση». Και όταν κάποιος την επικρίνει, παίρνουν τον λόγο.
Εκτός από τα μέλη της οικογένειας που ηγούνται της επιχείρησης, οι διευθυντές θα πρέπει επίσης να εμπλακούν ενεργά σε αυτήν την προσπάθεια. Θα πρέπει να μάθουν να διοικούν συνεργατικά, να εμπλέκουν τους υπαλλήλους στην επίλυση προβλημάτων και να δείχνουν ότι η γνώμη όλων μετράει. Ο τρόπος που μιλάτε για τη φήμη της επιχείρησης έχει επίσης σημασία: κάντε το υπόθεση όλων. Μιλήστε ανοιχτά για το πώς η φήμη συνδέεται με την κοινή επιτυχία. Αντικαταστήστε τη φράση «η φήμη της οικογένειας» με τη φράση «η φήμη μας». Και όταν οι υπάλληλοι παρεμβαίνουν για να προστατεύσουν την επιχείρηση, είτε ηρεμώντας έναν απογοητευμένο πελάτη είτε διορθώνοντας παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο, γιορτάστε το. Αυτό σημαίνει συλλογική θεματοφυλακή στην πράξη.
Η στιγμή για να το κάνετε αυτό είναι τώρα, πριν από την επόμενη κρίση. Οι κρίσεις φήμης συμβαίνουν γρήγορα. Μια κουλτούρα θεματοφυλακής διασφαλίζει ότι οι εργαζόμενοι νιώθουν ήδη το αίσθημα ψυχολογικής ιδιοκτησίας, ώστε να ξέρουν πώς να δράσουν όταν έχει μεγαλύτερη σημασία.
Η διαφορά ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας και τους υπόλοιπους εργαζομένους δεν είναι κάτι το παγιωμένο. Διαμορφώνεται από την κουλτούρα. Όταν οι οικογενειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν τους υπαλλήλους ως έμπιστους συν-θεματοφύλακες, και όχι απλώς ως εργάτες, αποκτούν ισχυρούς συμμάχους στην προστασία του πολυτιμότερου περιουσιακού τους στοιχείου: της φήμης τους. Ακόμη και οι εργαζόμενοι που δεν φέρουν το οικογενειακό όνομα μπορούν να υπερασπιστούν την επιχείρηση σαν οικογένεια, όταν νιώθουν ότι τους συμπεριλαμβάνουν και τους σέβονται.
________
Το παρόν άρθρο βασίζεται στη δημοσίευση "Will Your Nonfamily Employees Defend Your Business?" των Sarah Burrows, Craig Crossley, Catherine Faherty και Jim Combs που δημοσιεύθηκε στο familybusiness.org στις 26/1/2026. Δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο του FamBiz Toolkit, της πρωτοβουλίας του Alba Graduate Business School σε συνεργασία με την NN Hellas για την ενδυνάμωση της νέας γενιάς των οικογενειακών επιχειρήσεων στην Ελλάδα.