Οι οικογενειακές επιχειρήσεις συχνά βασίζονται στην αφοσίωση, τη μακροπρόθεσμη σκέψη και τις ισχυρές σχέσεις εντός της οικογένειας. Ωστόσο, μια πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα δείχνει ότι αυτά ακριβώς τα δυνατά σημεία μπορούν να γίνουν τα τρωτά τους σημεία όταν ξεσπά μια κρίση.
Για τους περισσότερους ιδιοκτήτες, η επιχείρηση είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν ισολογισμό, είναι μια κληρονομιά χτισμένη πάνω σε αξίες και στη δέσμευση να αντέξει στον χρόνο περνώντας από γενιά σε γενιά. Αυτή η κληρονομιά διαμορφώνει αποφάσεις που σε σταθερές περιόδους περνούν απαρατήρητες, όπως για παράδειγμα η διατήρηση ενός εργαζομένου με πολλά χρόνια προϋπηρεσίας κατά τη διάρκεια ενός ήσυχου τριμήνου, μια επένδυση με ορίζοντα τα εγγόνια και όχι την απόδοση του επόμενου έτους ή η έγκαιρη πληρωμή ενός προμηθευτή επειδή «έτσι γινόταν πάντα». Σε μια κρίση, αυτά τα ένστικτα είναι συχνά εκείνα που κρατούν τα πάντα ενωμένα. Μερικές φορές, όμως, γίνονται το ίδιο το εμπόδιο που κρατά την επιχείρηση πίσω.
Όταν έρχεται μια νέα κρίση, όπως μια πανδημία, ένα ενεργειακό σοκ, μια κατάρρευση της εφοδιαστικής αλυσίδας ή ένα έντονο κύμα πληθωρισμού, κάθε ιδιοκτήτης αντιμετωπίζει τα ίδια ερωτήματα:
Θα κρατήσουμε όλο το προσωπικό στη μισθοδοσία;
Θα μας στηρίξουν οι προμηθευτές μας ή θα μας μετακυλήσουν το κόστος;
Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τώρα το οικογενειακό κεφάλαιο ή να το κρατήσουμε ως εφεδρεία;
Οι αξίες και οι συνήθειες που μας οδηγούσαν στα σταθερά χρόνια θα αντέξουν υπό πίεση;
Η συμβατική απάντηση είναι ότι οι οικογενειακές επιχειρήσεις είναι από τη φύση τους πιο ανθεκτικές από τις υπόλοιπες. Ο μακροπρόθεσμος ορίζοντας, οι ισχυρές σχέσεις, η οικογενειακή δέσμευση και οι ταχύτερες αποφάσεις που αποτελούν το πλαίσιο της οικογενειακής επιχειρηματικότητας έχουν τεράστια σημασία. Όμως, αυτή η εικόνα είναι ελλιπής. Σε κάθε πρόσφατη κρίση, ορισμένες οικογενειακές επιχειρήσεις βγήκαν εμφανώς ισχυρότερες, ενώ άλλες δυσκολεύτηκαν, συρρικνώθηκαν ή έμειναν σιωπηλά πίσω. Το πιο χρήσιμο ερώτημα για έναν ιδιοκτήτη δεν είναι αν οι οικογενειακές επιχειρήσεις είναι ανθεκτικές κατά μέσο όρο, αλλά το τι διαχωρίζει εκείνες που τα καταφέρνουν από εκείνες που λυγίζουν.
Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, ο Michael Kuttner από το Salzburg University of Applied Sciences, με την υποστήριξη του ιδρύματος EQUA, πραγματοποίησε μια ποιοτική μελέτη από το 2023 έως τις αρχές του 2025. Ο ερευνητής και η ομάδα του συζήτησαν σε βάθος με 20 ιδιοκτήτες 18 αυστριακών οικογενειακών επιχειρήσεων.
Οι επιχειρήσεις αυτές κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα, από μια εταιρεία που ιδρύθηκε το 1601 έως επιχειρήσεις της δεκαετίας του 1990, με μέγεθος από 12 έως 200 εργαζομένους και κλάδους όπως τα τρόφιμα, η ζυθοποιία, οι κατασκευές, τα ηλεκτρονικά, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, το λιανικό εμπόριο μόδας και οι εκτυπώσεις.
Το μοτίβο που προέκυψε δεν είναι απλώς μια λίστα με προτερήματα. Τα γνωστά δυνατά σημεία είναι καταγεγραμμένα και ισχύουν σε μεγάλο βαθμό. Η συμβολή αυτής της έρευνας έγκειται στην εξήγηση των συνθηκών υπό τις οποίες αυτοί οι παράγοντες είτε ενισχύουν είτε υπονομεύουν την ανθεκτικότητα. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις περιγράφονται συχνά ως διπρόσωπες (Janus-faced) μιας και κάθε χαρακτηριστικό τους κρύβει δύο όψεις. Η πρακτική αξία για τους ιδιοκτήτες και τους διαδόχους βρίσκεται στον εντοπισμό του οριακού σημείου όπου ένα δεδομένο πλεονέκτημα μπορεί να μετατραπεί σε απειλή.
Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των οικογενειακών επιχειρήσεων είναι ο μακροπρόθεσμος προσανατολισμός τους. Αντί να εστιάζουν στα τριμηνιαία αποτελέσματα, σκέφτονται με ορίζοντα γενεών, δίνοντας προτεραιότητα στη βιώσιμη διατήρηση και ανάπτυξη της επιχείρησης στον χρόνο. Οι στρατηγικές αποφάσεις λαμβάνονται με αίσθημα ευθύνης απέναντι στους εργαζομένους, τους συνεργάτες και τις τοπικές κοινότητες.
Αυτή η προοπτική αποτυπώνεται έντονα στη διαχείριση του χρήματος. Πολλές οικογενειακές επιχειρήσεις προτιμούν τη σύνεση και τη σταθερότητα, περιορίζοντας το ρίσκο και διατηρώντας τον δανεισμό σε χαμηλά επίπεδα για να έχουν αποθέματα σε περίπτωση κρίσης. Το αποτέλεσμα είναι υψηλοί δείκτες ιδίων κεφαλαίων και ισχυρά αποθέματα, που επιτρέπουν στους ιδιοκτήτες να παραμένουν ψύχραιμοι και ανεξάρτητοι από εξωτερική βοήθεια.
Αυτός ο ίδιος μακρινός ορίζοντας μπορεί να λειτουργήσει αρνητικά. Όταν γίνονται μεγάλες επενδύσεις στο όνομα της κληρονομιάς ακριβώς πριν από μια κρίση, το μαξιλάρι ασφαλείας εξαφανίζεται. Στην έρευνα του Kuttner, μια επιχείρηση αγόρασε ένα ιστορικό κτίριο λίγο πριν τον Covid-19 για να το διασώσει με μια απόφαση ευθύνης για την περιοχή, αλλά το χρέος που ανέλαβε περιόρισε σημαντικά τα περιθώρια ελιγμών της στην πανδημία. Αντίστοιχα, μια επιχείρηση λιανικού εμπορίου μόδας νοίκιασε κλειστά γειτονικά καταστήματα στην πανδημία για να στηρίξει το κέντρο της πόλης, αλλά όταν ήρθε ο πληθωρισμός, αναγκάστηκε να κλείσει τα μισά.
Τα αποθέματα βρέθηκαν εγκλωβισμένα σε λάθος μέρος τη λάθος στιγμή. Η μακροπρόθεσμη σκέψη δεν είναι λάθος ένστικτο, ο χρονισμός (το timing) όμως είναι. Η ανθεκτικότητα εξαρτάται από το να διατηρείται η ρευστότητα διαθέσιμη για σοκ που δεν μπορούμε να προβλέψουμε.
Για τα μέλη της οικογένειας, η επιχείρηση είναι κομμάτι της ταυτότητάς τους, καθώς πολλοί μεγάλωσαν μέσα σε αυτήν. Αυτή η σύνδεση δημιουργεί μια δέσμευση που σπάνια συναντάται σε managers που δεν έχουν τέτοιου είδους συναισθηματική εμπλοκή με την επιχείρηση. Σε μια κρίση, οι οικογενειακοί πόροι κινητοποιούνται άμεσα, με προσωπική εργασία, εισροή νέων κεφαλαίων από την οικογένεια ή τη βοήθεια συγγενών που κανονικά δεν εργάζονται εκεί.
Αυτό το δέσιμο μπορεί να γίνει ασήκωτο βάρος. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ένας ιδιοκτήτης μετάλλου στην έρευνα: «Δεν μπορείς να ξεφύγεις από την εταιρεία. Είναι σαν βραχιόλι παρακολούθησης στην κνήμη».
Η στενή σχέση με το προσωπικό, που σε καλές εποχές μοιάζει με οικογένεια, κάνει τις δύσκολες αποφάσεις (απολύσεις, αναδιαρθρώσεις) πολύ πιο επώδυνες και αργές στην εκτέλεση. Η γνώση των προσωπικών αναγκών των εργαζομένων κάνει κάθε περικοπή να μοιάζει με προσωπική προδοσία, καθυστερώντας κινήσεις που θα μπορούσαν να σώσουν την ίδια την επιχείρηση.
Οι ισχυροί δεσμοί με εργαζομένους, προμηθευτές και πελάτες αποτελούν ένα ζωτικό κοινωνικό κεφάλαιο που καλλιεργείται για χρόνια. Σε περιόδους αναταραχής, οι εργαζόμενοι συχνά εργάζονται με αυταπάρνηση από εμπιστοσύνη προς την οικογένεια, ενώ οι ηγέτες κάνουν τα πάντα για να αποφύγουν μειώσεις ωρών ή απολύσεις. Αντίστοιχα, οι παλιοί προμηθευτές μπορεί να δώσουν προτεραιότητα στις παραδόσεις ή να επεκτείνουν τις προθεσμίες πληρωμής, ενώ οι πελάτες δείχνουν κατανόηση για καθυστερήσεις λόγω της προσωπικής σχέσης.
Δεν επιβιώνει κάθε μακροχρόνια σχέση υπό πίεση. Κατά τη διάρκεια της κρίσης των τιμών του ξύλου το 2021, μια από τις επιχειρήσεις της έρευνας είδε παραδοσιακούς συνεργάτες να αυξάνουν τις τιμές σε ήδη συμφωνημένα συμβόλαια. Το κοινωνικό κεφάλαιο αποκαλύπτει την πραγματική του αντοχή μόνο στην κρίση. Κάποιες σχέσεις αντέχουν, άλλες σπάνε. Ανθεκτικότητα σημαίνει να γνωρίζουμε ποιες σχέσεις μπορούν να σηκώσουν βάρος και να είμαστε έτοιμοι να αναπροσαρμόσουμε τις υπόλοιπες.
Αξίες όπως η υπευθυνότητα, η αφοσίωση και η αλληλεγγύη λειτουργούν ως ηθική πυξίδα στην αβεβαιότητα, προσφέροντας κατεύθυνση και ενισχύοντας τη συνοχή.
Όταν οι αξίες δεν εξετάζονται κριτικά, κινδυνεύουν να μετατραπούν σε σκληρούς κανόνες που κανείς δεν επιτρέπεται να αμφισβητήσει. Ένας ιδιοκτήτης κατασκευαστικής εταιρείας πέμπτης γενιάς εξήγησε: «Για την ανθεκτικότητα, είναι απαραίτητο να αμφισβητείς τον στόχο ξανά και ξανά, και να ελέγχεις αν οι αξίες που ζούμε είναι ακόμα οι σωστές ή αν θα ήταν θεμιτό να τις προσαρμόσουμε».
Οι αξίες που δεν δοκιμάζονται γίνονται πηγή αδράνειας. Αρκετοί ιδιοκτήτες που εστιάζουν στην ανθεκτικότητα χρησιμοποίησαν τα lockdown του 2020 για να επανεξετάσουν οικογενειακώς τον θεμελιώδη σκοπό της επιχείρησής τους πριν αποφασίσουν πώς θα δράσουν, μια διαδικασία που αναλύθηκε πρόσφατα σε προηγούμενο άρθρο του FamBiz Toolkit.
Οι οικογενειακές επιχειρήσεις έχουν το πλεονέκτημα να ενεργούν αστραπιαία. Η λήψη αποφάσεων είναι άμεση και μερικές φορές αρκεί ένα τηλεφώνημα ή μια κουβέντα στο τραπέζι της κουζίνας. Στην πανδημία, πολλοί άλλαξαν γραμμές παραγωγής, άνοιξαν e-shop σε λίγες μέρες ή μπήκαν οι ίδιοι στο εργοστάσιο χωρίς να περιμένουν εγκρίσεις από επιτροπές.
Αυτή η ταχύτητα όμως προϋποθέτει απόλυτη συντονισμένη πορεία. Τα ίδια σύντομα κανάλια επικοινωνίας που επιτρέπουν σε ένα τηλεφώνημα να χαράξει στρατηγική, επιτρέπουν και σε μια οικογενειακή διαφωνία να παγώσει τα πάντα. Όταν η ιδιοκτησία είναι μοιρασμένη σε αδέρφια, ξαδέρφια ή γενιές χωρίς ξεκάθαρη διακυβέρνηση, η ευελιξία εξαφανίζεται τη στιγμή που χρειάζεται περισσότερο. Η ταχύτητα απαιτεί δομές που επιτρέπουν στην οικογένεια να ευθυγραμμίζεται γρήγορα υπό πίεση.
Οι παλαιότερες κρίσεις αφήνουν σημάδια, αλλά και πολύτιμη γνώση. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ιδιοκτήτες συνεισφέρουν συμπυκνωμένη διαγενεακή σοφία από προηγούμενες ύφεσεις (π.χ. την οικονομική κρίση του 2008), ενώ οι διάδοχοι φέρνουν νέες προοπτικές για την ψηφιοποίηση και τη βιωσιμότητα.
Η εμπειρία μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική αυτοπεποίθηση. Το μάθημα του 2008 ήταν η χρηματοοικονομική πειθαρχία, του Covid-19 η επιχειρησιακή ευελιξία, και της ενεργειακής κρίσης η εξάρτηση από προμηθευτές. Κάθε σοκ διδάσκει κάτι που η επόμενη κρίση μπορεί να μην χρειάζεται. Οι ιδιοκτήτες που αντιμετώπισαν τις κρίσεις ως εκπαιδευτικό εργαλείο, περιμένοντας ότι κάθε νέο γεγονός θα αναδείξει διαφορετικές αδυναμίες, τα πήγαν καλύτερα από εκείνους που απλώς εφάρμοσαν το εγχειρίδιο της προηγούμενης κρίσης στην επόμενη.
Εξετάζοντας τις περιπτώσεις των επιχειρήσεων που δυσκολεύτηκαν περισσότερο, ο Michael Kuttner εντόπισε τέσσερα δομικά μοτίβα όπου τα πλεονεκτήματα μετατράπηκαν σε καταστροφικές αδυναμίες:
Άλυτες οικογενειακές συγκρούσεις και ασάφεια ρόλων: Όταν τα μέλη της οικογένειας διεκδικούν επιρροή χωρίς ξεκάθαρα όρια, η λήψη αποφάσεων παγώνει.
Χρηματοοικονομική υπερέκθεση: Φιλόδοξες επενδύσεις χωρίς επαρκή αποθέματα αφήνουν την επιχείρηση απροστάτευτη. Η παράδοση είναι πλεονέκτημα όταν δίνει ταυτότητα, αλλά γίνεται βαρίδι όταν εγκλωβίζει την επιχείρηση σε ένα ξεπερασμένο μοντέλο. Στο σημερινό περιβάλλον, η επιβίωση βασίζεται στη προσαρμοστικότητα και όχι στη νοσταλγία.
Έλλειψη ετοιμότητας: Χωρίς συγκεκριμένα πρωτόκολλα κρίσης, οι ιδιοκτήτες αντιδρούν αποσπασματικά αντί να απαντούν στρατηγικά.
Παραμελημένα δίκτυα: Σχέσεις που δεν συντηρούνται σε περιόδους ηρεμίας, σπάνια προσφέρουν στήριξη στην καταιγίδα.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι η απλή ύπαρξη των παραδοσιακών δυνάμεων μιας οικογενειακής επιχείρησης, αλλά η πειθαρχία να διαχειριζόμαστε τη διπλή τους φύση πριν έρθει το επόμενο σοκ. Η έρευνα προτείνει συγκεκριμένες προτεραιότητες:
Ρευστότητα: Τα αποθέματα πρέπει να παραμένουν άμεσα διαθέσιμα για απρόβλεπτα σοκ. Αν εγκλωβιστούν σε μακροπρόθεσμα έργα κληρονομιάς, μειώνουν το μαξιλάρι ασφαλείας.
Ετοιμότητα αποφάσεων στην οικογένεια: Τα κεφάλαια και η υποστήριξη έχουν αξία μόνο αν η οικογένεια μπορεί να αποφασίσει αρκετά γρήγορα για να τα αξιοποιήσει. Αυτό απαιτεί ξεκάθαρους ρόλους, δικαιώματα απόφασης και μηχανισμούς επίλυσης συγκρούσεων πριν ανέβει η πίεση.
Δίκτυο συνεργατών: Είναι σημαντικό να γνωρίζει η επιχείρηση (και η οικογένεια) ποιοι συνεργάτες την στηρίζουν. Το δίκτυο συνεργατών πρέπει να αξιολογείται και να αναπροσαρμόζετε τακτικά σε συνθήκες ηρεμίας.
Αξίες: Κάθε κρίση είναι μια ευκαιρία να θέτονται οι αξίες της οικογένειας υπό κρίση με βάση το ερώτημα «Υπερασπιζόμαστε τυφλά το παρελθόν ή συνάδουν οι αξίες με τον σκοπό της επιχείρησης σήμερα;».
Η κρίση ως μάθημα, όχι εγχειρίδιο: Η λύσεις που δόθηκαν σε μια από τις προηγούμενες κρίσεις δεν αποτελούν οδηγό για την επόμενη. Αποτελεί χρήσιμη εμπειρία για τη διαχείριση νέων και διαφορετικών προκλήσεων που πιθανώς εμφανιστούν.
Η κληρονομιά και η προσαρμοστικότητα δεν είναι αντίθετες έννοιες. Οι ιδιοκτήτες των οικογενειακών επιχειρήσεων που τις αντιμετωπίζουν ως μια ενιαία οντότητα και εξετάζουν με διαύγεια κάθε δυνατό τους σημείο, είναι εκείνοι που θα διασφαλίσουν ότι η οικογενειακή τους επιχείρηση θα βρίσκεται εδώ και στην επόμενη γενιά.
________
Το παρόν άρθρο βασίζεται στη δημοσίευση "Why Family Business Strengths Can Become Weaknesses in a Crisis" του Michael Kuttner που δημοσιεύθηκε στο familybusiness.org στις 25/05/2026. Δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο του FamBiz Toolkit, της πρωτοβουλίας του Alba Graduate Business School σε συνεργασία με την NN Hellas για την ενδυνάμωση της νέας γενιάς των οικογενειακών επιχειρήσεων στην Ελλάδα.